10 November, 2013

ਗਜ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ


ਅੱਜ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸਦੀ ਅਸਾਂ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਹੈ,ਉਹ ਗਜ ਹੈ।ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁ ਆਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਭੀ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੱਜ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਲਗ ਕੇ ਭੀ ਨਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੜਗੱਜ ਸਿੰਘ।ਗਜ ਦਾ ਅਰਥ ਗੱਜਨਾਂ ਭੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਬੱਦਲ ਬਹੁਤ ਗੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਗਜ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ  ਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾ ਹੈ।ਰਾਜੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇਕ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਭੀ ਨਾਮ ਸੀ।ਗਜ ਇਕ ਮਿਣਤੀ ਦਾ ਭੀ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਠਤਾਲੀ ਉਗਲਾਂ,ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਚਪੇ, ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ  ਗਿਰਹਾ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਦਾ ਇਕ ਦਾ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਜੋ ਇਕ ਗਜ ਅਖਵਾਉਦਾਂ ਹੈ।ਅੱਜ ਕੱਲ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਕਨੈਡਾ ਅਤੇ ਯੂ ਕੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਮੀਟਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਗਜ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇਰਾ ਹੈ।ਸਰੰਗੀ ਜਾਂ ਸਰੰਦੇ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਮਾਨਚੇ ਨੂੰ  ਭੀ ਗਜ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਠੋਕ ਕੇ ਬਰੂਦ ਭਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੀਏ ਨੂੰ ਭੀ ਗੱਜ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪਠਾਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਗਾਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾ ਹੈ।
ਹਮੈ ਨ ਗਜ ਸੈਨਾ ਮਹਿ ਦੀਜੈ॥ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਰਾਖਿ ਕਰ ਲੀਜੈ॥
(ਦੇਖੋ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ੧੪੩੦)
ਗਜ ਦਾ ਅਰਥ ਹਾਥੀ ਭੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਗਜਇਦੰ੍ਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ।ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਹਸਤੀ ਭੀ ਕਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਹਸਤੀ ਸਿਰ ਜਿਉ ਅੰਕਸ ਹੈ...।ਮਤੰਗ,. ਕਰੀ .ਨਾਗ. ਕੁੰਚਰ ਫੀਲ ਅਤੇ ਐਲੀਫੈਟ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭੀ ਨਾਮ ਹਨ।
 ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਇਹ ਨਾਮ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਕ ਮਿਣਤੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਗਜ ਵਾਸਤੇ ਤੇ ਇਕ ਹਾਥੀ ਵਾਸਤੇ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਏ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ  ਤੇ ਵਖਰੀ ੨ ਵਿਚਾਰ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਚਾਹਵਾਂਗਾ।
{੧}ਗਜ ਕੋ ਤ੍ਰਾਸ ਮਿਟਿਓ ਜਿਹ ਸਿਮਰਤ ਤੁਮ ਕਾਹੇ ਬਿਸਰਾਵਉ॥ਪੰਨਾਂ ੨੨੦॥ਮ:੯॥ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਡਰ ਮਿਟ ਗਿਆ ਸੀ.ਤੁਸੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉ ਭੁਲਾ ਰਹੇ ਹੋ।
{੨}ਕਾਮ ਸੁਆਇ ਗਜ ਬਸਿ ਪਰੈ ਮਨ ਬਉਰਾ ਰੇ ਅੰਕਸ ਸਹਿਓ ਸੀਸ।ਪੰਨਾਂ ੩੩੫॥ਕਬੀਰ ਜੀ।
ਕਾਮ ਦੇ ਚਸਕੇ ਵਿੱਚ  ਗ੍ਰਸਿਆ ਹਾਥੀ ਪਰਾਏ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਵਤ ਦਾ ਕੁੰਡਾਂ ਅਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੰਿਹਦਾਂ ਹੈ।
{੩}ਜਬ ਹੀ ਸਰਨਿ ਗਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਗਜ ਗਰਾਹ ਤੇ ਛੂਟਾ॥ਸੋਰਠਿ ਮ:੯॥੬੩੨ ਪੰਨਾਂ॥
ਜਦੋਂ ਹੀ ਦਇਆ ਦੇ ਦਾਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਓਟ ਹਾਥੀ ਨੇ ਤੱਕੀ ਤਾਂ ਤੇਦੂਏ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ॥
{੪}ਗਜਇੰਦ੍ਰ ਧਿਆਇਓ ਹਰਿ ਕੀਓ ਮੋਖ॥ਬਸੰਤ ਮ: ੫॥੧੧੯੨ਪੰਨਾਂ॥
ਵਡੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਤੰਦੂਏ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫੱਸ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੰਦੂਏ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।
{੫}ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਅਬ ਓਟ ਹਰਿ ਗਜ ਸਿਉ ਹੋਹੁ ਸਹਾਇ॥ਸਲੋਕ ਮ:੯॥੧੪੨੯ਪੰਨਾਂ॥
ਹੇ ਨਾਨਕ ਆਖ ਇਹੋ ਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਹੈ , ਜਿਵੈਂ ਤੰਦੂਏ ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਹਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਭੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੋ ਜੀ
ਇਥੇ ਤੱਕ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮਾਨ ਹਾਥੀ ਅਰਥ ਰੱਖਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆ ਦੇ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਗਲੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਨ ਮਿਣਤੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਗਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਨ ਦੀ aਾਗਿਆ ਚਾਹਵਾਂਗੇ।
(੧) ਗਜੀ ਨ ਮਿਨੀਐ ਤੋਲਿ ਨ ਤੁਲੀਐ ਪਾਚਨ ਸੇਰ ਅਢਾਈ॥ਗਾਉੜੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ॥੩੩੫ਪੰਨਾਂ॥
ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਇਹ ਤਾਣੀ ਗਜਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀ ਮਿਣੀ ਜਾਦੀ, ਵਟੇ ਨਾਲ ਤੋਲੀਦੀਂ ਨਹੀ,ਫਿਰ ਭੀ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਈ ਸੇਰ ਖੁਰਾਕ ਰੋਜ ਪਾਣ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
(੨) ਗਜ ਸਾਢੇ ਤੈ ਤੈ ਧੋਤੀਆ ਤਿਹਰੇ ਪਾਇਨ ਤਗ॥ਕਬੀਰ ਜੀ॥੪੭੬ਪੰਨਾਂ ਆਸਾ ਰਾਗ॥
ਜੋ ਮਨੁਖ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਗਜ ਧੋਤੀਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ,ਤਿੰਨਾਂ ਤੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜਨੇਉ ਪਾਦੇ ਹਨ।
(੩)ਮਨ ਮੇਰੋ ਗਜ ਜਿਹਬਾ ਮੇਰੀ ਕਾਤੀ॥ਆਸਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ॥੪੮੫ਪੰਨਾਂ॥
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ੨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰਸਨਾਂ ਮੇਰੀ ਕੈਂਚੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
(੩) ਗਜ ਨਵ ਗਜ ਦਸ ਗਜ ਇਕੀਸ ਪੁਰੀਆ ਏਕ ਤਨਾਈ॥ਕਬੀਰ ਜੀ ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ॥੩੩੫ੰਨਾਂ॥
ਜਦੋ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਦਾਂਓ ਹੈ ਤਾਂ ੪੦ ਗਜ ਦੀ ਇਕ ਪੂਰੀ  ਤਾਣੀ ਬਣ ਜਾਦੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌ ਗੋਲਕਾਂ ਦੱਸ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਇਕੀ ਗਜ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਅੱਜ ਇਤਨੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਣੀ ਜੀ ਭੁਲਚੁਕ ਦੀ ਖਿਮਾਂ।
ਪ੍ਰਕਰਨ ਲਿਖਿਆ ੯ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੩ ਸ਼ਨੀਵਾਰ॥
ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਜੋਸ  ੯੮੮੮੧੫੧੬੮੬

No comments:

Post a Comment